در منتهی‌الیه جنوب‌شرقی ایران، سرزمینی آفتابی و استوار پهن شده که ریشه‌های تاریخ و تمدن در آن تا اعماق قرن‌ها پیش دویده است؛ شهرستان سراوان، خطه‌ای که نامش با اصالت مردمان بلوچ گره خورده و هر گوشه‌اش رازی از روزگاران کهن را در خود جای داده است؛ این منطقه به‌واسطه پیشینه درخشان تاریخی و اقلیم بیابانی و نخلستانی خود، یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های فرهنگ و هویت بومی در جنوب‌شرق ایران به‌شمار می‌رود.
آثار تاریخی و محوطه‌های باستانی متعددی در سراوان شناسایی شده که بخشی از آن‌ها در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده‌اند؛ سنگ‌نگاره‌های چند هزار ساله کوه‌های سیاهان، کتیبه‌های صخره‌ای و دژهای مستحکم خشتی از جمله قلعه ثبت ملی شده «دزک» و قلعه «کنت»، نشان‌دهنده هوشمندی گذشتگان در انطباق معماری بومی با اقلیم منطقه است، این یادگارها در کنار قنات‌های کهن و بافت روستایی، تصویری زنده از زندگی در ادوار گذشته را به نمایش می‌گذارند که برای پژوهشگران نیز از اهمیت خاصی برخوردارند.
یکی از درخشان‌ترین برگ‌های شناسنامه سراوان، سفالگری هفت هزار ساله روستای «کلپورگان» است که به‌عنوان نخستین روستای صنایع دستی جهان در شورای جهانی صنایع دستی (WCC) به ثبت رسیده است؛ جایی که زنان هنرمند بلوچ بدون استفاده از چرخ سفالگری و تنها با دست و به روشی سنتی، ظروف سفالی را خلق می‌کنند، این شاهکار زنده بشری در کنار هنر اصیل سوزن‌دوزی و سکه‌دوزی بلوچ، سراوان را به نگینی کم‌نظیر در حوزه صنایع‌دستی مبدل کرده است.
علاوه بر این، سراوان از قطب‌های اصلی موسیقی بومی و نواحی سیستان و بلوچستان محسوب می‌شود؛ سازهای سنتی «بنجو» و «رباب» پیوندی جدایی‌ناپذیر با زندگی روزمره و آیین‌های شادمانی اهالی دارند و پرونده رباب‌نوازی این خطه بازتابی جهانی یافته است، همچنین وجود سه موزه شخصی فعال که با همت و علاقه اهالی برای حفظ آثار تاریخی و مردم‌شناسی برپا شده، همراه با تنوع کم‌نظیر خوراک‌های سنتی، جاذبه‌های مردم‌شناختی این شهرستان را غنی‌تر کرده است.
نخلستان‌های پهناور و آبشارهای فصلی «گشت» و «بم‌پشت» از جلوه‌های طبیعی سراوان هستند که در فصول مختلف سال منظره‌ای متفاوت پدید می‌آورند؛ در دل این نخلستان‌ها، گونه‌های مرغوب خرمای صادراتی بدست می آید و جریان خنک آب قنات‌ها، بستر مناسبی را برای توسعه گردشگری کشاورزی و تجربه‌محور ایجاد کرده است؛ فرصتی که می‌تواند گردشگران را با نحوه سنتی نخل‌داری و آبرسانی در فلات ایران آشنا کند.
برای پاسخ به نیاز مسافران و سامان‌دهی گردشگری، بخش خصوصی طی سال‌های اخیر با راه‌اندازی امکاناتی مانند واحدهای بوم‌گردی پای کار آمده است؛ این واحدها علاوه بر ایجاد اشتغال، امکان اقامت مسافران را فراهم کرده‌اند تا سراوان گام‌به‌گام از یک شهر عبوری به مقصدی پایدار در جنوب‌شرق کشور تبدیل شود.
سنگ‌نگاره‌های کهن؛ گواه تمدن چند هزار ساله
به گفته رییس اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سراوان، در رشته‌کوه‌های سیاهان از گشت تا ناهوک و بم‌پشت، سنگ‌نگاره‌ها و تک‌نگاره‌هایی وجود دارد که مربوط به چند هزار سال پیش است و نشان می‌دهد مردم این منطقه از آن دوران اهل کتابت بوده‌اند.
مهوش اسعدیان افزود: این آثار همچنین روایتگر برخی از آیین‌های پیش از اسلام در این دیار است.
موسیقی بومی؛ میراث ثبت جهانی
وی با اشاره به ظرفیت‌های هنر موسیقی منطقه تصریح کرد: سازهای رباب و بنجو در سراوان از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند.
اسعدیان ادامه داد: هنر رباب‌نوازی نه تنها در میان مردم سراوان ریشه دارد بلکه به نام این شهرستان ثبت جهانی شده است و در اعیاد و آخر هفته‌ها به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از فرهنگ مردم اجرا می‌شود.
ظرفیت‌های موزه‌داری و گردشگری خوراک
رییس میراث فرهنگی سراوان گفت: سه موزه شخصی در این شهرستان دایر شده که نشان‌دهنده همت مردم منطقه در حفظ تاریخ است.
وی افزود: مساجد قدیمی، قلعه‌های تاریخی نظیر کنت، دزک و خوش‌شک و آبشارهای فصلی گشت و بم‌پشت بستری بی‌نظیر برای توسعه گردشگری در این خطه هستند.
اسعدیان خاطرنشان کرد: غذاهای سنتی از جمله «شلوغ»، خورشت‌های زمستانی کشک و گوشت گوساله و خورشت‌های تابستانی انارآب و کورک‌آب از دیگر جاذبه‌های گردشگری سراوان است.
توسعه زیرساخت‌های بوم‌گردی و نقش آن در اشتغال‌زایی
اسعدیان به وضعیت زیرساخت‌های اقامتی و پذیرایی اشاره کرد و افزود: پنج واحد بوم‌گردی توسط بخش خصوصی در سراوان فعال است؛ اگرچه بخش عمده این واحدها در قالب سفره‌خانه‌های سنتی و مجتمع‌های گردشگری – تفریحی فعالیت می‌کنند، اما سه واحد از آن‌ها دارای امکانات اقامتی برای میزبانی از گردشگران هستند.
وی با تاکید بر اهمیت این مجموعه‌ها در رونق اقتصادی منطقه، خاطرنشان کرد که فعالیت این تعداد واحد بوم‌گردی تاکنون به اشتغال‌زایی مستقیم برای حدود ۵۰ نفر از نیروهای بومی منجر شده است.
کارشناسان میراث فرهنگی نیز تاکید دارند که سراوان با اتکا به داشته‌های بی‌بدیل تاریخی، آیین‌های زنده موسیقی و ظرفیت‌های بکر طبیعی، ظرفیت آن را دارد که از یک منطقه عبوری به یک مقصد نهایی و ماندگار در نقشه گردشگری جنوب شرق کشور تبدیل شود؛ همگرایی میان میراث ملموس نظیر سنگ‌نگاره‌ها و معماری قلعه‌ها با میراث ناملموس، بستری فراهم آورده است که در صورت هدایت صحیح سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و حمایت‌های دولتی، می‌تواند به موتور محرک توسعه پایدار در این شهرستان تبدیل شود.
از طرفی، موفقیت تجربه واحدهای بوم‌گردی نوپا در سراوان و اشتغال‌زایی صورت گرفته، نشان می‌دهد که تقویت زیرساخت‌های اقامتی و تکمیل زنجیره ارزش در صنعت گردشگری، نه تنها ضامن حفاظت از میراث فرهنگی است، بلکه راهبردی کلیدی برای بهبود معیشت جوامع محلی و کاهش نرخ بیکاری به‌شمار می‌آید.
شهرستان مرزی سراوان در ۳۳۵ کیلومتری جنوب شرقی زاهدان مرکز استان سیستان و بلوچستان است.
منبع : ایرنا
پایان خبر
Tuesday, 20 October , 2026