در سال‌های اخیر، موضوع امنیت غذایی به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه تبدیل شده است، موضوعی که مستقیم با سلامت مردم گره خورده اما زیر سایه‌ بی‌توجهی‌ها، ضعف نظارت، و افزایش تولیدات بی‌کیفیت، بیش از هر زمان دیگری آسیب دیده است. امنیت غذایی تنها به معنای دسترسی به مواد غذایی نیست، بلکه کیفیت، سلامت و استاندارد بودن این محصولات نیز نقشی تعیین‌کننده در حفظ سلامت شهروندان دارد.

با این حال، گزارش‌ها و گلایه‌های مکرر مردم نشان می‌دهد که بازار مواد غذایی کشور روز به روز با چالش‌های جدی‌تری مواجه می‌شود، چالش‌هایی که از تغییر تاریخ مصرف محصولات گرفته تا ورود مواد غذایی ناسالم و حتی استفاده از مواد اولیه غیربهداشتی در چرخه تولید را شامل می‌شود.

دیرگاهی است که امنیت غذایی قربانی بی‌تفاوتی‌ها، بی‌مسئولیتی‌ها و تولیدات ناسالم شده و تغذیه نامناسب دامنه گسترده‌ای از خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار داده است. پیامد این وضعیت، دور شدن جامعه از مسیر سلامتی و سوق یافتن بسیاری از افراد به سمت انواع بیماری‌هاست، بحرانی که می‌تواند در سکوت، سلامت نسل امروز و فردا را تهدید کند.

اینکه امنیت غذایی دقیقاً چیست، نبود آن چه پیامدهایی برای جامعه به دنبال دارد و در روزگاری که تولیدات صنعتی گاه با افزودنی‌ها و مواد نگهدارنده همراه است، بازگشت به الگوی غذایی سنتی تا چه اندازه ضروری به نظر می‌رسد، موضوعاتی است که در گفت‌وگوی اختصاصی با دکتر هوشنگ عطاپور، پزشک و فعال رسانه‌ای استان، به آن پرداختیم. آنچه در ادامه می‌خوانید نتیجه این گفت‌وگوست.

ایرنا: با سپاس از وقتی که در اختیار ما گذاشتید، لطفا بفرمایید امنیت غذایی به چه معناست؟

دکتر عطاپور: مقوله غذا دو بخش کلیدی دارد، امنیت غذایی و ایمنی غذایی؛ هر دو نیز از وظایف حاکمیتی‌اند و زیر نظر دولت قرار دارند. امنیت غذایی یعنی دسترسی مردم به غذای کافی و مناسب از نظر کمیت، و ایمنی غذایی یعنی تولید و عرضه مواد غذایی با کیفیت مناسب، عاری از آلودگی و بدون خطرات جسمی.

درواقع، تنها داشتن غذای کافی، مطلوب نیست، غذایی که مصرف می‌کنیم باید سالم، استاندارد و بدون تهدید برای سلامت شهروندان باشد، در غیر این صورت حتی وجود آن در سفره مردم نیز می‌تواند آسیب‌زا باشد.

ایرنا: نبود امنیت غذایی چه تبعاتی می‌تواند داشته باشد؟

دکتر عطاپور: کمبود مواد غذایی و همچنین کیفیت پایین آنها، سلامت شهروندان را به طور جدی تهدید می‌کند. آسیب‌پذیری افراد در سنین مختلف متفاوت است، اما زنان باردار، جنین، نوزادان، کودکان و سالمندان از جمله گروه‌های بسیار حساس در برابر سوء‌تغذیه هستند. زنان باردار نیازمند مواد غذایی باکیفیت هستند تا نیازهای تغذیه‌ای خود و جنینشان تأمین شود، در غیر این صورت سلامت هر دو در دوران بارداری و هنگام زایمان با خطر مواجه خواهد شد.

نوزادان به طور غیرمستقیم از تغذیه مادر تأثیر می‌پذیرند و کیفیت شیر مادر وابسته به تغذیه صحیح اوست. کودکان و نوجوانان نیز برای رشد و بلوغ به کالری و مواد مغذی مناسب نیاز دارند، کمبود غذا می‌تواند سبب کوتاهی قد، ضعف ایمنی بدن و افزایش ابتلا به بیماری‌ها از جمله انواع بیماری‌های میکروبی و انگلی شود.

در سالمندان نیز به دلیل شرایط خاص جسمی و محدودیت قدرت خرید، سوءتغذیه می‌تواند سیستم ایمنی آنها را تضعیف کند. به طور کلی، بدن برای تولید آنتی‌بادی‌ها و مقابله با عفونت‌ها نیازمند دریافت متوازن چربی، کربوهیدرات و پروتئین است. بنابراین در هر سن و دوره‌ای، باید غذا با کیفیت و کمیت مطلوب به بدن برسد.

ایرنا: مهم‌ترین اصل در تولید مواد غذایی چیست؟

دکتر عطاپور: مهم‌ترین اصل، نظارت دائمی و مستمر بر تمام مراحل تولید مواد غذایی از مزرعه تا سفره است. نظارت بر این چرخه، بر عهده وزارت بهداشت و درمان است، از زمانی که تولید مواد غذایی صنعتی شده، انواع افزودنی‌ها، حلال‌ها، سموم، کودها، هورمون‌ها و علف‌کش‌ها وارد این چرخه شده‌اند و هر یک می‌توانند تهدیدی برای سلامت مردم باشند.

در صنایع تولید گوشت نیز باقی‌مانده آنتی‌بیوتیک‌ها و مواد ضدعفونی‌کننده از عوامل پرخطر به شمار می‌روند. آزمایشگاه‌های مواد غذایی باید روزانه محصولات را بررسی کنند تا مانع ورود مواد آلوده یا حاوی سموم شیمیایی به بازار شوند.

بسیاری از توکسین‌ها ممکن است در مواد غذایی رشد کنند یا بعداً به آنها اضافه شوند و زمینه‌ساز بیماری‌هایی مانند سرطان، آلرژی و بیماری‌های قلبی‌ و عروقی شوند. بنابراین، سازمان غذا و دارو و معاونت بهداشتی وزارت بهداشت باید با دقت بر این فرآیند نظارت داشته باشند.

ایرنا: برای حفظ امنیت غذایی چه باید کرد؟

دکتر عطاپور: برای حفظ امنیت غذایی، نقش دو دستگاه بسیار مهم است؛ وزارت جهاد کشاورزی باید برنامه‌ریزی دقیق برای تولید مواد غذایی مورد نیاز جامعه داشته باشد تا همه افراد به میزان کافی کالری و غذای مناسب دریافت کنند. همچنین وزارت بهداشت نیز باید بر کیفیت محصولات غذایی و رعایت استانداردهای ایمنی نظارت جدی داشته باشد.

از سوی دیگر، شهروندان نیز باید آگاهی غذایی کافی داشته باشند. این آموزش‌ها باید از طریق آموزش و پرورش، صدا و سیما و نهادهای آموزشی به مردم ارائه شود، زیرا هم کمبود و هم مصرف بیش از حد کالری می‌تواند برای سلامت مضر باشد.

ایرنا: بازگشت به غذاهای سنتی تا چه اندازه در تأمین امنیت غذایی مؤثر است؟

دکتر عطاپور: غذاهای سنتی حاصل تجربه هزاران ساله بشر در انطباق با نیازهای تغذیه‌ای و شرایط محیطی هستند. این غذاها معمولاً از مواد طبیعی تهیه می‌شوند، فاقد افزودنی‌ها و مواد نگهدارنده‌اند و با ذائقه و شرایط اقلیمی مردم یک منطقه سازگاری بیشتری دارند.

در مقایسه با غذاهای آماده و صنعتی که مملو از مواد افزودنی هستند، غذاهای سنتی ایمن‌تر و سالم‌تر بوده و می‌توانند نیازهای کالری و تغذیه‌ای مردم را به شکلی طبیعی‌تر تأمین کنند.

امنیت غذایی، فراتر از دسترسی به مواد غذایی، به معنای تضمین سلامت، کیفیت و استاندارد بودن غذاهاست. همان‌طور که در مصاحبه اشاره شد، تنها وجود غذا کافی در سفره مردم نمی‌تواند سلامت جامعه را تضمین کند، بلکه کیفیت و ایمنی غذایی نقش تعیین‌کننده‌ای در جلوگیری از بیماری‌ها و تقویت سیستم ایمنی افراد دارد. کمبود یا مصرف مواد غذایی ناسالم می‌تواند گروه‌های حساس مانند زنان باردار، نوزادان، کودکان و سالمندان را به شدت آسیب‌پذیر کند و سلامت نسل حاضر و آینده را تهدید نماید.

نظارت دقیق بر کل چرخه تولید، از مزرعه تا سفره، و رعایت استانداردهای بهداشتی از مهم‌ترین عوامل تضمین امنیت غذایی است. ورود مواد افزودنی، سموم، هورمون‌ها و سایر ترکیبات شیمیایی به چرخه تولید، اگر بدون کنترل باشد، می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های مزمن و خطرناک باشد. از این رو، مسئولیت حاکمیتی وزارت بهداشت و وزارت جهاد کشاورزی در برنامه‌ریزی تولید و نظارت مستمر، همراه با افزایش آگاهی غذایی شهروندان، یک ضرورت اساسی است.

بازگشت به غذاهای سنتی می‌تواند بخشی از راهکار تأمین امنیت غذایی باشد. غذاهای سنتی با بهره‌گیری از مواد طبیعی و سازگاری با شرایط اقلیمی و ذائقه مردم، نه تنها سالم‌تر و ایمن‌تر هستند، بلکه می‌توانند نیازهای تغذیه‌ای جامعه را به شکل طبیعی‌تر و متوازن‌تر برطرف کنند. تقویت فرهنگ غذایی سالم و بازگشت به الگوهای سنتی، در کنار نظارت مستمر و آموزش عمومی، می‌تواند سلامت جامعه را تضمین کرده و خطرات سوءتغذیه و بیماری‌های ناشی از مواد غذایی ناسالم را کاهش دهد.