درحالی تا آغاز فصل گاوبانگی مرال‌ها در جنگل‌های هیرکانی مازندران چند هفته‌ای باقی مانده که صاحبنظران در این خطه از شمال به همراه مدیران دستگاه های مربوط با بهره مندی از ظرفیت های مردمی مقدمه بازگشت نعره های مرال معروف به سلطان هیرکانی را فراهم کرده و این مهم را فرصتی برای معرفی ظرفیت های ارزشمند محیط زیستی استان برشمردند.

جنگل‌های هیرکانی این میراث چند میلیون ساله شمال کشور زیبایی های آن فقط درختان سر به فلک کشیده و رودخانه های جاری در پای این درختان نیست بلکه حضور پر تعداد حیات وحش از جمله مرال ها در جنگل‌های هیرکانی شکوه خاصی را برای این خطه از شمال به ارمغان آورد. مرال‌ها که در شبکه های اجتماعی کاربران از آنها به عنوان «سلطان هیرکانی» نام می برند زندگی آنها با شکوه حیرت انگیز جنگل‌های هیرکانی گره خورده است که از اواخر مرداد ماه با آغاز فصل گاوبانگی حال و هوای خاصی در هیرکانی طنین انداز می شود.

هر چندبسیاری از مناطق جنگلی بالادست مازندران در بخش های مختلف این خطه از شمال که زیستگاه مرال بود دیگر صدای از نعره این حیوان به گوش نمی رسد و در حال حاضر لکه های سبزی در این استان وجود دارد که همزمان با گاوبانگی نعره شادی بخش زندگی مرالها به گوش می رسد اما صاحبنظران بر این باورند ظرفیت موجود هم فرصتی مناسب برای بیان اهمیت جنگل‌های هیرکانی و شکوه چند بعدی این میراث برای شهروندان محسوب می شود.

کارشناسان حیات وحش تاکید دارند در هر منطقه جنگلی که جاده سازی، اجرای طرح های گردشگری و سرقت چوب و زمین صورت نگیرد حضور مرالها در آن منطقه جنگلی به مراتب بیشتر خواهد بود.

صاحبنظران معتقدند بانگ مرال که نمادی از آینده طبیعت است اگر این نعره خاموش شود نشان از حال ناخوش جنگل‌های هیرکانی محسوب می شود چون زیستگاه این حیوان به مرحله ای از تخریب رسیده است که دیگر جایی برای زندگی مرال نیست.

حفظ زیستگاه مرال یکی از مهمترین شاخصه برای تداوم زندگی این گونه نادر در جنگلهای هیرکانی است و کارشناسان بر این باورند تنها راه حفظ این گونه ارزشمند استفاده از ظرفیت و مشارکت مردمی اهالی بومی منطقه خواهد بود.

شمارش مرال‌ها متفاوت از پرندگان مهاجر و دیگر گونه های جانوری است که در دشت یا کوه زندگی می کنند و با توجه به این که مرال در مناطق بالادست جنگل زندگی می کنند سرشماری دقیقی از آنها وجود ندارد.

اما از روی نعره های مرال‌ها در زمان گاوبانگی به طور میانگین می توان حدس زد که در کنار مرال نر چند مرال ماده وجود دارد اما نکته قابل توجه آن است که جمعیت این گونه در لبه خطر انقراض قرار دارد و به‌دلیل شکار بی‌رویه و تخریب زیستگاه از تعداد آن‌ها کاسته شد.

یکی از زمان‌هایی که فرصت تعرض به این گونه را در اختیار شکارچیان قرار می‌دهد، فصل گاو بانگی یا به زبان محلی‌ها «ورزاچمر» است.

گاو بانگی فعالیت پر سر و صدای گوزن نر همزمان با فصل جفت گیری برای تعیین قلمرو است که در آن گوزن نر برای تعیین قلمرو به جنگ با دیگر نرها می رود و با ایجاد صدایی شبیه صدای گاو اهلی، گوزن های ماده را به حضور در محدوده قلمرو خود فرا می‌خواند.

در فصل گاوبانگی اگر گوزن نر صدای همجنس نر دیگری را در قلمرو خود بشنود با سرعت به سمت صدا حرکت می کند تا گوزن مهاجم را از قلمرو خود خارج کند.

برپایی ۲۰ چادر گاوبانگی

در این پیوند مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران اظهار کرد: ۲۰ نقطه در استان برای برپایی چادرهای گاوبانگی در نظر گرفته شده است، که از ۲۰ نقطه در نظر گرفته شده ۱۰ نقطه از نظر حساسیت و اهمیت زیستگاهی در اولویت نخست قرار دارند که چادرهای گاوبانگی در این مناطق حتما برپا می‌شوند.

محمد رضا کنعانی گفت: اگر بتوانیم در هر ۲۰ نقطه شناسایی شده چادر گاوبانگی برپا کنیم و تعداد چادرها را به ۲۰ مورد برسانیم، هدف مهم ما که گسترش سطح حفاظت است محقق می‌شود.

وی ادامه داد: در اداره کل حفاظت محیط زیست برای افزایش گستره زیر پوشش حفاظتی در فصل گاوبانگی نیاز داریم که از ظرفیت کنش‌گران و جوامع محلی استفاده کنیم. بر همین اساس به دنبال ساماندهی ظرفیت‌های مردمی و داوطلبان برای افزایش توان حفاظتی در زیستگاه‌های مرال‌ها هستیم.

کنعانی افزود: برای هدفمند شدن ظرفیت‌های موجود باید یک پالایش و ارزیابی روی افراد متقاضی حضور در چادرهای گاوبانگی داشته باشیم. البته ما در اداره کل به دنبال محدودسازی و کنترل‌گری حضور داوطلبان و علاقه‌مندان در چادرهای گاوبانگی و فعالیت‌های حفاظتی نیستیم. بلکه هدف ما هدایت‌گری ظرفیت‌های مردمی است.

این مسوول خاطرنشان کرد: اولویت ما بهره‌گیری از افرادی است که تجربه‌هایی در این زمینه دارند. اما در عین حال امکان تجربه اول را هم برای علاقه‌مندان فراهم کنیم. بر همین اساس به دنبال این هستیم که داوطلبان باتجربه را بر اساس رتبه‌بندی چادرهای گاوبانگی به کار بگیریم.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران با بیان این‌که حضور بی‌ضابطه افراد در زیستگاه مرال‌ها می‌تواند آسیب‌زا باشد، ادامه داد: اولویت ما همراهی با افرادی است که دغدغه صیانت و حفاظت داشته باشند و در نشست‌های توجیهی شرکت کنند. چون هر کسی بخواهد در چادرهای گاوبانگی حضور یابد باید نگاه حفاظتی داشته باشد. بر همین اساس نیروهای داوطلب باید به طور کامل پالایش شوند.

گاوبانگی فرصتی برای توجه به محیط زیست

مدیرکل محیط زیست مازندران با اشاره به فرصت‌سازی فصل گاوبانگی برای افزایش توجه به محیط زیست و ضرورت بهره‌گیری از این فرصت در پرورش افراد علاقه‌مند به کنش‌گر محیط زیست اظهار کرد: باورم این است که هر چادر گاوبانگی می‌تواند یک کارگاه آموزشی برای پرورش تسهیل‌گران باشد. به همین دلیل به گاوبانگی به عنوان فرصت ترویج گفتمان محیط زیست نگاه می‌کنم.

وی با تاکید بر فراهم کردن بستر مناسب برای حضور کنش‌گران و دغدغه‌مندان در فعالیت‌های حفاظتی محیط زیستی از جمله چادرهای گاوبانگی گفت: ملزومات حفاظت در فصل گاوبانگی باید از الان تدارک دیده شود. در این راستا امسال صدور کارت همیار محیط زیست و در نظر گرفتن بیمه بی‌نام برای فعالان فصل گاوبانگی در دستور کار قرار دارد.

کنعانی با اشاره به حضور برخی افراد و گروه‌ها در زیستگاه‌های مرال در فصل گاوبانگی گفت: ورود طبیعت‌گردان و گردشگران به زیستگاه مرال‌ها در فصل گاوبانگی ممنوع است. بنابراین حتی افرادی که با هدف گردشگری قصد حضور در زیستگاه‌های مرال دارند باید در ساختار و چارچوب مشخص انتخاب شوند و حفاظت از محیط زیست در نگاه آن‌ها اولویت باشد.

این مسوول تصریح کرد: ما با اکوتوریسم موافقیم. مفهوم اکوتوریسم متفاوت از طبیعت‌گردی است. اکوتوریسم یعنی این‌که بالاترین سطح مسوولیت‌پذیری افراد شکل بگیرد و جامعه محلی هم در یک چارچوب مشخص منتفع شود. اگر جامعه محلی از محیط زیست بهره‌برداری پایدار نکند نمی‌توانیم حفاظت کنیم.

کنعانی تصریح کرد: ما به تفکر پادگانی در حفاظت از محیط زیست اعتقادی نداریم. تفکر حفاظت بسته و پادگانی نتیجه‌بخش نیست و شکست خورده است. به همین دلیل طی چند دهه اخیر نتوانستیم در زمینه حفاظت از محیط زیست موفق عمل کنیم.

وی افزود: هدف از برگزاری این نشست در فاصله حدود سه ماه مانده به فصل گاوبانگی این است که به اجماعی در برنامه‌ریزی برای حفاظت از مرال‌ها و فراهم کردن اقدامات حفاظتی در فصل گاوبانگی با بهره‌گیری از همه ظرفیت‌های اداری، ساختاری و اجتماعی برسیم. به همین دلیل دست یاری به سمن سمن‌ها و کنش‌گران دراز کردیم تا اندیشه‌ها و راهکارهای مناسب را به یک راهبرد اجرایی و قابل استفاده تبدیل کنیم.

کنعانی خاطرنشان کرد: در گام بعدی قرار است همین ماه نشستی بین استانی با مدیران کل حفاظت محیط زیست استان‌های سمنان و گلستان داشته باشیم تا تجارب بیشتری به اشتراک گذاشته شود. پس از آن نیز جلسه دیگری با کنش‌گران خواهیم داشت. هدف این است که از همه ظرفیت‌ها برای حفاظت هر چه بهتر بهره بگیریم.

مرال یا گوزن قرمز، نماد تنوع زیستی جنگل‌های هیرکانی و از گونه‌های حمایت شده است که قلمرو آن از شمال غرب تا ارسباران و از شمال شرق تا بخش های از خراسان شمالی امتداد دارد و مناطق جنگلی و مرتفع گلستان از جنگل‌های بندرگز و نوکنده درغرب تا پارک ملی گلستان در شرق از مهم‌ترین زیستگاههای مرال ایران به شمار می‌رود.

مرال های ماده در فصل گاوبانگی پس از آن که مرال نر با قرار گرفتن در بلندی، بانگ سر می دهد تا قلمرو خود را تعیین کند، در فضای باز جنگل جمع می شوند تا وارد حرمسرای حریفی شوند که تلاش می‌کند رقبا را از قلمروش خارج کند و این زمان یکی از فرصت طلبانه ترین موقعیت برای شکارچیان است تا عیش خود را با گرفتن قربانی کامل کنند.

بانگ پی درپی مرال های نر هم در این ایام امکان شناسایی و ردیابی آنها را برای شکار آسان تر می‌کند.

شکارچیان فرصت طلب به همین هم قانع نمی شوند و تلاش می‌کنند با تقلید بانگ گوزن‌های نر به وسیله دمیدن در شاخ گوزن یا لوله‌های پلاستیکی، گوزن نر را به طرف خودشان بکشند و سپس با شلیک گلوله رویای زادآوری آنان را بر باد دهند و بی رحمانه آنها را سلاخی کنند.

همچنین در فصل گاوبانگی، گوزن های نر جوان که موفق به تعیین قلمرو نشده اند از قلمرو نرهای بزرگ تر رانده شده و به حاشیه مناطق جنگلی پناه آورده و به آسانی در تیررس شکارچیان گرفتار می شوند.

علاوه بر آن، گوزن ها در فصل جفتگیری به دلیل ترشح هورمون از هوشیاری و تمرکز بالایی در شناسایی و فرار از دام شکارچیان برخوردار نبوده و به آسانی طعمه صیادان می شوند.

به دلیل آسیب پذیر شدن گوزن ها در فصل گاوبانگی، محیط بانان زیستگاههای مرال در مناطق جنگلی گلستان اقدام به برپایی پست های موقت گاوبانگی به وسیله چادر در نقاط حساس کرده و حفاظت از گوزن ها را تشدید می کنند و این در حالی است که در سایر ایام سال، شکار مرال به دلیل پوشش انبوه زیستگاه های جنگلی و هشیاری گوزن ها با مشقت بیشتری همراه است.

چادرهای گاوبانگی در ۲ نقطه بنا می شوند، تعدادی در راس ارتفاعات و پرتگاه‌های مسلط به پهنه‌های جنگلی مستقر می شوند که از آن بیشتر برای سرشماری و ثبت صدای مرال و شمارش این گونه استفاده می شود به طوریکه محیط بانان با ثبت صدای مرال و نقاطی که صدا از آن مناطق به گوش می رسد برآوردی حدودی از جمعیت مرال ها به دست می آورند و اگر احیانا صدای تیری به گوش برسد به سایر محیط بانان اطلاع می دهند.

استان مازندران زیستگاه ۴۹۰ گونه جانوری از رده‌های مختلف مهره‌داران اعم از پرندگان، پستانداران، خزندگان، دوزیستیان و ماهی‌ها است. ۲۶ گونه جانوری در مازندران در زمره گونه های تحت حمایت سازمان های بین المللی محیط زیست قرار دارند.

منبع : ایرنا

پایان خبر